Podatek: Sugerowane działania dla dorosłych uczniów

Przegląd

Niniejszy dokument stanowi materiał wystarczający do przeprowadzenia krótkiego warsztatu wprowadzającego w tematykę podatków dla dorosłych. Każde ćwiczenie może być wykonane samodzielnie, ale ćwiczenie 4 wymaga posiadania pewnej wiedzy ze strony uczestników. Wszystkie z nich mogą być przeprowadzone w trybie online lub offline. Idealnie byłoby, gdyby uczestnicy przeczytali przed warsztatem krótki artykuł o podatkach, ale nie jest to konieczne.

Ćwiczenie 1: Co to jest podatek?⁵²

Cel sesji: Wydobycie istniejącej w sali wiedzy, dojście do wspólnego rozumienia podatku, ustalenie bazowych podstaw koncepcyjnych, które będą wykorzystywane w nadchodzących działaniach oraz poczucie komfortu działania jako grupa.

Cel(e) kształcenia:

• Poznanie definicji podatku

Wymagany czas: 30 min.

Liczebność grupy: 24

Potrzebne materiały:

• Stojak na flipcharty / ściana
• Przygotowany arkusz flipchartu [1] z napisem “co wiemy o podatkach” (aby uniknąć konieczności przypominania grupie, jeśli odejdą od tematu)
• Przygotowany arkusz flipchartu [2] z definicją podatku (zachować w ukryciu do końca zajęć)
• Pudełko na pytania i komentarze, które mogą być później omówione (jest to ważne, aby uczestnicy wiedzieli, że zostali wysłuchani, ale zajęcia nie odbiegają od tematu)

Metodologia:

1. Wyjaśnij grupie cele edukacyjne tego ćwiczenia.
2. Poproś grupę na plenum (w kręgu) o podzielenie się wszystkim, co wiedzą o podatkach i zanotuj kluczowe słowa na flipcharcie [1]. Aby upewnić się, że kluczowe słowa i pojęcia zostały uchwycone, moderator może potrzebować zachęcić uczestników poprzez zadawanie pytań takich jak: Dlaczego płacimy podatki? Jak rządy pobierają podatki? Kto płaci podatki?
3. Po 10 minutach podziel całą grupę na mniejsze grupy po 3 osoby. Jeśli chcesz, możesz to zrobić numerując je, aby upewnić się, że przyjaciele są rozdzieleni, a grupa się miesza.
4. Daj im 5 minut na wymyślenie definicji podatku na podstawie słów, pojęć i pomysłów z flipcharta. Daj każdej grupie kartkę A4 i poproś, aby napisali na niej markerem swoją definicję. Powinno to być zabawą, a jednocześnie uczestnicy powinni czuć presję czasu.
5. Po 5 minutach poproś każdą grupę o przyklejenie swojej karty na ścianie (każda karta na tej samej ścianie).
6. Galeria definicji: Daj całej grupie kilka minut na przeczytanie i zastanowienie się nad definicjami podanymi przez rówieśników.
7. Zwołaj 10 minutową dyskusję. Zapytaj grupę: jakie wzorce widzicie? Co jest wspólne dla wszystkich definicji? Czy jest coś, z czym zgadzacie się z innych grup? Czy jest coś, z czym się nie zgadzacie?
8. Przedstaw tę definicję: “podatek – obowiązkowa składka pobierana od osób fizycznych lub prawnych, wnoszona na rzecz władz publicznych w celu uzyskania dochodów, które pomogą rządowi pokryć wydatki poniesione w związku z przyznawaniem wspólnych świadczeń mieszkańcom państwa” na arkuszu flipchartu [2], który przygotowałeś przed warsztatami.
9. Poproś grupę o wybranie z definicji kluczowych pojęć.
   1. Pomóż w zrozumieniu pojęć: przymusu; osób, fizycznych i prawnych; dochodów; świadczeń powszechnych; mieszkańców państwa.
   2. Powiedz im, że teraz przyjrzysz się głębiej jednemu z elementów tej definicji; przychodom.

Bardziej szczegółowe informacje i wskazówki dla trenerów:

To ćwiczenie powinno przyczynić się do budowania pewności siebie uczestników, ponieważ ułatwia im uświadomienie sobie, że wiedzą już wiele na temat podatków i że nie są one tak skomplikowane, jak mogłoby się wydawać. Aby to osiągnąć, staraj się nie mówić nikomu, że się myli w tym ćwiczeniu i pozwól, by to oni mówili najwięcej. Dodatkowo, aby zwiększyć zaufanie, upewnij się, że każdy ma szansę na wniesienie swojego wkładu. W części 4, przejdź się i przypomnij grupie, aby upewnić się, że każdy ma szansę wypowiedzieć się przed rozpoczęciem tworzenia definicji. Spróbuj również zachęcić osoby, które nie wypowiedziały się w kroku 2, do zabrania głosu w kroku 7, mówiąc delikatnie “może teraz wysłuchajmy kogoś, kogo jeszcze nie słyszeliśmy”. Upewnij się, że system, którego używasz do zarządzania wypowiedziami jest jasny, ponieważ ułatwia to cichym lub nieśmiałym osobom zabranie głosu. Czy uczestnicy mogą po prostu krzyczeć, czy powinni podnieść rękę? Bądź jednoznaczny.

Ćwiczenie 2: Podatek – do czego się przydaje?⁵³

Cel sesji: Uczniowie opierają się na ostatnim etapie poprzedniego ćwiczenia i mają okazję osobiście połączyć się z celami, którym służą podatki w ich społeczności. Mają również okazję do nauki na świeżym powietrzu.

Cel(e) kształcenia:

• Zrozumienie głęboko jedno z pojęć dotyczących zasady „4R podatku” – dochód.
• Zidentyfikowanie co najmniej 3 usług w swojej społeczności lokalnej, które są świadczone lub wspierane przez dochody z podatków.
• Zidentyfikowanie usługi publicznej, która jest niedostępna w ich społeczności.

Wymagany czas: 1,5 godz.

Liczebność grupy: 24 osób, 8 małych grup po 3 osoby.

Potrzebne materiały:

• Aparat fotograficzny, jeden na grupę
• Projektor i ekran, jeśli wykonujemy krok 9 [opcjonalnie]

Metodologia:

1. Poproś grupę o wymyślenie usługi publicznej, za którą są osobiście wdzięczni w swojej społeczności. Im bardziej jest to osobiste, tym lepiej, na przykład: “Czas, w którym moja partnerka otrzymała pomoc w bezpiecznym porodzie” lub “Dobra droga dla mnie, aby zawieźć moje towary na rynek”, lub “Szkoła, w której się kształciłem”.
2. Rozdaj kartki papieru i poproś uczestników, aby napisali słowa “podatek płaci za”, a następnie tylko jedną usługę publiczną, którą wymienili jako najważniejszą dla nich, np. “Podatek płaci za opiekę zdrowotną, aby bliskie mi osoby mogły bezpiecznie urodzić”.
3. Rozdaj każdemu taśmę i poproś o przyklejenie swojej kartki na ścianie wokół sali.
4. Poproś wszystkich, aby przeszli dookoła sali i przeczytali wypowiedzi innych.
5. Daj każdemu 3 samoprzylepne karteczki i poproś, aby umieścił swoje 3 karteczki na usługach, które znaczą dla niej/niego najwięcej, umieszczając jedną na swojej.
6. Poproś, aby wrócili do swoich grup po 3 osoby z wcześniejszych zajęć.
7. Podaj bardzo jasne instrukcje dotyczące kolejnych kroków, łącznie z tym, o której godzinie powinni wrócić. Upewnij się, że przynajmniej jedna osoba z każdej grupy ma telefon z aparatem fotograficznym i wystarczającą ilością baterii. Jeśli nie, zmień kolejność grup.
8. Daj grupom 5 minut na stworzenie planu, na jakie ulice chcą się udać i jakie rodzaje usług publicznych chcą znaleźć. Zachęć ich do szerokiego myślenia i spróbuj zauważyć podczas spaceru rzeczy, które zwykle mogą być uznane za oczywiste.
9. [Opcjonalnie] Powiedz grupom, że muszą wysłać wszystkie zdjęcia do moderatora – najłatwiej przez WhatsApp, a następnie pobrać je przez WhatsApp Web. Alternatywnie można użyć poczty elektronicznej. Trener, podczas gdy grupa jest poza domem, tworzy prezentację powerpoint ze zdjęć. Jeśli zdecydujesz się na wykonanie tego kroku, będziesz potrzebować projektora, laptopa i złącza.
10. Grupy wychodzą na zewnątrz, aby zrobić zdjęcia usług publicznych, które są finansowane przynajmniej w części z przychodów rządowych.
11. Zrób krótką przerwę po ich powrocie.
12. Po powrocie z aktywności moderator organizuje sesję dzielenia się z uczestnikami, pytając ich:

• Co znalazłeś?
• Czy jest Pan/Pani zadowolony/a z poziomu świadczenia usług w tym obszarze i/lub w miejscu zamieszkania? Dlaczego/dlaczego nie?
• Jakich usług brakuje w Twojej okolicy?
• Które usługi w Twojej okolicy są publiczne, a które prywatne?
• Co byś zrobił z brakującymi usługami publicznymi?

Bardziej szczegółowe informacje i wskazówki dla trenerów:

Moderator powinien być bardzo wrażliwy na potrzeby związane z dostępnością i ograniczeniami ruchowymi uczestników. Upewnij się, że nie stawia nikogo na baczność, pytając całą grupę “czy jest tu ktoś, kto ma problemy z poruszaniem się?” lub w podobny sposób. Niektóre niepełnosprawności są niewidoczne. Upewnij się, że uczestnicy są świadomi, że to ćwiczenie jest opcjonalne, a dla każdego, kto nie chce lub nie jest w stanie wziąć w nim udziału, ułatw im pozostanie z tyłu i przeprowadzenie badań na odległość.

Ćwiczenie 3: Globalne ujęcie podatkowe⁵⁴

Cel sesji: Ułatwienie wglądu w globalny charakter opodatkowania oraz w jaki sposób firmy mogą wykorzystać niedopasowania i luki w tych przepisach, aby przenieść zyski do jurysdykcji o niskich podatkach, a tym samym osiągnąć większe zyski.

Cel(e) nauczania:

• Zdobycie podstawowej wiedzy na temat rajów podatkowych
• Zdobycie podstawowej wiedzy na temat (błędnych) cen transferowych

Wymagany czas: 45 min.

Liczebność grupy: 24

Potrzebne materiały:

• Projektor (przy zajęciach stacjonarnych)
• Ekran/ściana (przy zajęciach stacjonarnych)

Metodologia:

1. Wyjaśnij cele dydaktyczne sesji.
2. Pomyśl, połącz w pary, podziel się: Poproś grupę, aby indywidualnie zastanowiła się, co rozumie pod pojęciem “raj podatkowy”. Następnie poproś, aby w parach przedyskutowali swoje definicje.
3. Ułatw dyskusję, uzyskując kilka wypowiedzi od grupy, aby stworzyć wspólne rozumienie tego pojęcia. Uzupełnij, jeśli to konieczne.
4. Podziel się z grupą na przygotowanym wcześniej arkuszu flipchartu następującym cytatem Nicholasa Shaxsona: “Aby uciec przed zasadami, które ci się nie podobają, przenosisz swoje pieniądze gdzie indziej, za granicę.”
5. Obejrzyj film “Ceny transferowe i raje podatkowe” z grupą https://www.khanacademy.org/economics-finance-domain/core-finance/taxes-topic/corporate-taxation/v/transfer-pricing-and-tax-havens

Wcześniejsze przygotowanie przez trenera:

Prowadzący szkolenie powinien umieć jasno wyjaśnić, czym jest raj podatkowy, a także w prosty sposób wyjaśnić, w jaki sposób firmy wykorzystują globalne przepisy podatkowe w celu przesunięcia zysków.

55Ceny transferowe pozwalają korporacjom przenosić zyski z jurysdykcji o wysokim podatku do jurysdykcji o niskim podatku. W ten sposób korporacja prowadzi handel z różnymi spółkami zależnymi, a nie z firmami zewnętrznymi. To sztuczne przesunięcie, gdy dokonywane jest przez międzynarodowe korporacje, które wytwarzają do 80% światowego handlu, skutkuje niższymi podatkami. Taka polityka cen transferowych spowodowała, że Senat Stanów Zjednoczonych przeprowadził dochodzenie w sprawie Apple Inc. Senat ustalił, że podmiot Apple w Irlandii otrzymał 74 miliardy dolarów globalnych wpływów w latach 2009-2012, od których Apple zapłacił Irlandii podatek w wysokości mniej niż 2%. Inny podmiot otrzymał 30 miliardów dolarów i nie zapłacił nic. Komisja Europejska stwierdziła, że Irlandia dała Apple nienależne korzyści podatkowe i musi odzyskać 13 miliardów euro niezapłaconych podatków.678 Irlandia odwołała się od tej decyzji i wygrała sprawę. Przedsiębiorstwa wielonarodowe mogą manipulować cenami transferowymi transakcji pomiędzy tymi filiami/spółkami zależnymi, aby przenieść zyski z jurysdykcji o wysokim do niskiego opodatkowaniu. Na przykład jednostka zależna przedsiębiorstwa może posiadać patent w kraju o niskich podatkach i pobierać wygórowane opłaty licencyjne za markę od jednostek zależnych w krajach o wysokich podatkach, maksymalizując w ten sposób zyski w jurysdykcji o niskich podatkach. Teoretycznie ceny transferowe mają odzwierciedlać ceny rynkowe, które przeważałyby w transakcjach pomiędzy dwoma niepowiązanymi stronami. Jednak takich cen często nie da się łatwo ustalić: spróbuj wycenić unikalny widget do silnika odrzutowego, który nie jest sprzedawany na wolnym rynku, lub patent na lek. W praktyce wartość jest często taka, jaką podają księgowi firmy.56

Ćwiczenie 4: Wymagający temat⁵⁷

Cel sesji:Wykorzystując pary “Przeczytaj i wyjaśnij”, uczniowie stają się ekspertami w dziedzinie rajów podatkowych i błędnych wycen transferowych oraz wyjaśniają partnerowi, czego się nauczyli

Cel(e) kształcenia:

• Poznanie pojęcia raje podatkowe
• Poznanie pojęcia niewłaściwe wycenianie transferów

Wymagany czas: 45 min.

Liczebność grupy: 24

Materiały:

• Arkusz raju podatkowgo x liczba par w połowie grupy
• Przekazanie arkusza niewłaściwej wyceny x liczba par w połowie grupy

Metodologia:

1. Wyjaśnij cele dydaktyczne zajęć.
2. Zacznij od wyjaśnienia, że istnieje wiele sposobów, dzięki którym firmy mogą unikać płacenia podatków. W rzeczywistości, płacenie jak najmniejszych podatków, bez względu na konsekwencje społeczne, stało się dla wielu akceptowalnym sposobem prowadzenia działalności gospodarczej. W ramach tego ćwiczenia uczestnicy przeanalizują niektóre praktyki i systemy, które umożliwiają unikanie płacenia podatków, takie jak błędne wyceny handlowe i raje podatkowe. Niektóre z nich są nielegalne, inne są technicznie legalne, ale wymagają wykorzystania “luk”.
3. Podziel całą grupę na dwie mniejsze i nazwij jedną połowę A i jedną B.
4. Powiedz każdej grupie, aby dobrała się w pary. Daj każdej parze w A “Raje podatkowe” poniżej i w B “niewłaściwe wycenianie transferów”.
5. Na początek każda osoba w parze czyta w ciszy cały tekst, aby zrozumieć jego sedno. Daj na to wystarczająco dużo czasu.
6. Następnie na zmianę czytają i ustnie podsumowują każdy akapit. Oboje czytają pierwszy akapit. Następnie jedna osoba podsumowuje go (nie patrząc na tekst), podczas gdy druga sprawdza poprawność akapitu i oferuje podpowiedzi, jeśli coś zostało pominięte. Osoba sprawdzająca powinna trzymać arkusz.
7. Następnie czytają kolejny akapit i zmieniają się rolami, aż do ukończenia całego tekstu.
8. Zrób krótką przerwę, a następnie powtórz proces dla drugiego arkusza, przy czym grupa A i grupa B zamieniają się arkuszami.

Raje podatkowe – czyli w czym tkwi problem? Podatki są podstawą dobrego rządu i kluczem do bogactwa lub ubóstwa narodów. Jednak wiele miejsc pozwala wielkim firmom i bogatym osobom uciec od odpowiedzialności związanej z płaceniem uczciwych podatków. Raje podatkowe oferują nie tylko niskie lub zerowe podatki, ale coś szerszego. To, co robią, to zapewnienie osobom lub podmiotom ułatwień w obchodzeniu zasad, praw i przepisów innych jurysdykcji, wykorzystując tajemnicę jako swoje podstawowe narzędzie. System offshore jest ślepym zaułkiem w międzynarodowej ekonomii – co pomaga wyjaśnić, dlaczego tak niewiele osób obudziło się na skandal związany z rajami podatkowymi. A przecież raje podatkowe są jedną ze struktur, które umożliwiają rabowanie miliardów dolarów z biedniejszych krajów. Jak duży jest problem i jaka jest jego natura? Aktywa przechowywane w rajach podatkowych, poza zasięgiem skutecznego opodatkowania, stanowią około jednej trzeciej wszystkich aktywów światowych. Ponad połowa całego światowego handlu przechodzi przez raje podatkowe. Kwota pieniędzy utraconych przez kraje rozwijające się z powodu rajów podatkowych jest znacznie większa niż roczne przepływy pomocy. Wykorzystywanie tajemnicy i luk podatkowych w celu uniknięcia podatku nie zdarza się tylko na wyspach i w małych państwach. Największe centra finansowe, takie jak Londyn i Nowy Jork, oraz kraje takie jak Szwajcaria i Singapur, oferują tajemnicę i inne specjalne korzyści, aby przyciągnąć przepływy kapitału zagranicznego. Gdy skorumpowani dyktatorzy i inne elity pozbawiają swoje kraje aktywów finansowych i przenoszą je do tych centrów finansowych, gospodarki krajów rozwijających się są pozbawione lokalnego kapitału inwestycyjnego, a ich rządy desperacko potrzebnych dochodów podatkowych. Kraje, które tracą dochody podatkowe, stają się bardziej zależne od pomocy zagranicznej. Co więc wspólnego mają raje podatkowe? Tajemnica Umożliwienie nierezydentom otwierania rachunków bankowych Niska stawka podatku od osób prawnych lub jej brak Brak ujawniania informacji innym krajom Gdzie oni są? Wiele miejsc na świecie jest uważanych za raje podatkowe, choć nie ma listy, na którą wszyscy się zgadzają. Poniżej wymienione są raje podatkowe według Tax Justice Network, w kolejności, w jakiej ułatwiają unikanie podatków (2021):58 Brytyjskie Wyspy Dziewicze (Brytyjskie Terytorium Zamorskie) Kajmany (Brytyjskie Terytorium Zamorskie) Bermudy (brytyjskie terytorium zamorskie) Holandia Szwajcaria Luksemburg Hongkong Jersey (terytorium zależne od Korony Brytyjskiej) Singapur Zjednoczone Emiraty Arabskie Irlandia Bahamy

Niewłaściwe wycenianie transferów Niewłaściwe wycenianie transferów, określane również jako “fałszowanie ksiąg”, mogą na pierwszy rzut oka wydawać się sprawą, która interesuje jedynie księgowych lub prawników. Jednak jest ona istotna dla każdego, komu zależy na walce z globalnym ubóstwem i nierównościami. Chodzi o sposób, w jaki przedsiębiorstwa, w szczególności międzynarodowe korporacje, przesuwają miliardy funtów zysków między krajami, aby zmniejszyć lub nawet całkowicie uniknąć swoich rachunków podatkowych. W przypadku przedsiębiorstw międzynarodowych system zwany cenami transferowymi działa, gdy spółka zależna spółki dominującej sprzedaje coś innej spółce zależnej w innym kraju – może to być cokolwiek, od reaktorów jądrowych po płatki kukurydziane. System ten może również dotyczyć sprzedaży takich rzeczy jak usługi zarządzania i ubezpieczenia. Tak długo, jak spółki zależne tej samej międzynarodowej firmy naliczają sobie nawzajem uczciwą cenę rynkową – znaną w kręgach regulacyjnych jako cena “na rękę” – takie transakcje są całkowicie legalne. W czym więc tkwi problem? W praktyce ceny transferowe oznaczają, że spółka zależna przedsiębiorstwa może pobierać znacznie obniżone lub zawyżone stawki za towary i usługi od innej spółki zależnej w innym kraju, aby zminimalizować swoje zobowiązania podatkowe. Tak więc towary są eksportowane i sprzedawane spółce siostrzanej po zaniżonych cenach z kraju, w którym zostały wyprodukowane, co utrzymuje zyski na niskim poziomie – co oznacza, że podatek płacony w tym kraju jest również niski. Firma, która je kupuje, sprzedaje je następnie po ich prawdziwej wartości rynkowej z kraju, w którym stawka podatkowa jest znacznie niższa. Praktyka ta jest zazwyczaj niemożliwa w przypadku istnienia konkurencyjnego produktu, który mógłby posłużyć do porównania cen – np. płatków kukurydzianych wyprodukowanych przez innego producenta – ale często sprawdza się, gdy przedsiębiorstwo posiada unikalny produkt, np. własny znak towarowy, który organom skarbowym trudniej jest wycenić w sposób niezależny, lub w niektórych przypadkach, gdy twierdzi, że oryginalny produkt został w jakiś sposób wzbogacony w drugim kraju o niższej stawce podatkowej. W innych sytuacjach towary z bogatych krajów są sprzedawane do krajów rozwijających się po ogromnie zawyżonych cenach, aby umożliwić firmie, która jest nabywcą, przeniesienie dużych kwot pieniędzy za granicę, przy jednoczesnym zmniejszeniu rachunku podatkowego w kraju. OECD wprowadziła globalne reformy podatkowe w celu rozwiązania problemu nadużywania cen transferowych, zwane procesem BEPS. Jednak wielu aktywistów obawia się, że nie idzie on wystarczająco daleko, a kraje rozwijające się nie były zaangażowane w pisanie zasad. W sytuacji, gdy 60 procent światowego handlu odbywa się obecnie w obrębie przedsiębiorstw wielonarodowych, a nie pomiędzy nimi, praktyka ta została nazwana przez biznesmena i autora Raymonda Bakera “najbrzydszym rozdziałem w historii światowej gospodarki od czasów niewolnictwa”.

Dalsze zasoby dotyczące sprawiedliwości podatkowej:

Książki	Wyspy Skarbów autorstwa Nicholasa Shaxsona The Triumph of Injustice: How the Rich Dodge Taxes and How to Make Them Pay (z Emanuelem Saezem), WW Norton, październik 2019. Symulator polityki podatkowej [Tax policy simulator]. [Slides]. [Data & Appendix]. The Hidden Wealth of Nations, University of Chicago Press, 2015. Wydanie drugie zaktualizowane i rozszerzone, 2017, Le Seuil.
Artykuły	https://gabriel-zucman.eu/policy-debates/
Wideo	Financial Justice Ireland, “Tax Justice” – szukaj na YouTube
Podcasty	The Tax Cast Planet Money – Episode 390: Założyliśmy spółkę offshore w raju podatkowym https://www.npr.org/sections/money/2016/03/16/470722656/episode-390-we-set-up-an-offshore-company-in-a-tax-haven?t=1628768695927
Strony internetowe	missingprofits.org taxjusticenetwork.net Eurodad Afrodad Latindad
Kluczowi myśliciele (obserwuj też na Twitterze)	Gabriel Zucman Emmanuael Saez James S. Henry Ann Pettifor Grace Blakely

1^ Działanie napisane przez Meaghan Carmody, Financial Justice Ireland (2021)

2^ To ćwiczenie jest zaadaptowane z Action Aid’s Tax Justice Reflection Toolkit: 24 participatory tools to learn and act on tax injustice (2021) https://actionaid.org/sites/default/files/publications/Tax%20Justice%20Toolkit_English.pdf

3^ Działanie napisane przez Meaghan Carmody, Financial Justice Ireland (2021)

4^ https://www.investopedia.com/ask/answers/060316/why-ireland-sometimes-referred-tax-haven.asp

5^ https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2019/09/tackling-global-tax-havens-shaxon.htm

6^ Działanie zaadaptowane z materiałów Financial Justice Ireland “From Grassroots to Government”.

7^ https://cthi.taxjustice.net/en/