6. Jak bardzo różni się dzisiejszy świat od tego, kiedy powstawały dominujące przepisy podatkowe?

Większość istniejących przepisów podatkowych dotyczących poszczególnych krajów powstała w latach 20. ubiegłego wieku, w świecie, w którym najważniejszy był kapitał materialny: fabryki, magazyny i dobra materialne. Dwa główne wydarzenia sprawiły, że obecne przepisy podatkowe nie nadążają za tymi zmianami i dlatego firmy mogą obecnie korzystać z globalnych przepisów podatkowych w celu zminimalizowania wysokości płaconych podatków i zmaksymalizowania zysków. 

Pierwszą zmianą było zniesienie kontroli kapitałowych w latach 70. i 80. Pozwoliło to korporacjom na łatwe przenoszenie swoich operacji i kapitału pomiędzy krajami. Po raz pierwszy po II wojnie światowej korporacje mogły zagrozić suwerennym państwom narodowym odejściem, jeśli warunki nie były korzystne, grożąc nagłym zatrzymaniem przepływu dochodów i związanego z nim zatrudnienia itp. Były one w stanie upiec dwie pieczenie na jednym ogniu; mogły uzyskać najwyższe możliwe zyski bez względu na potrzeby kraju, w którym miały siedzibę, oraz mogły dyktować warunki swojej inwestycji państwu narodowemu. To zmniejszyło i nadal zmniejsza przestrzeń polityczną państwa, co skutkuje zmniejszeniem dochodów państwa z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych. 

Zniesienie kontroli kapitałowych zapoczątkowało również “wyścig do dna” – konkurencję między krajami w zakresie stawek podatku dochodowego od osób prawnych. Odkąd kapitał stał się bardziej mobilny, państwa narodowe próbują przyciągnąć bezpośrednie inwestycje zagraniczne (FDI) poprzez niskie stawki podatkowe, zachęty finansowe, a nawet tajemnicę finansową. MFW, Bank Światowy, regionalne banki rozwoju i UE były częścią promocji tej strategii rozwoju znanej jako “konsensus podatkowy“.

Efektem mobilności kapitału jest ucieczka kapitału. Ucieczka kapitału oznacza jego gwałtowne opuszczenie kraju i jest definiowana jako transfer aktywów za granicę w celu zmniejszenia utraty kapitału, utraty zwrotu lub utraty kontroli nad swoim bogactwem finansowym w wyniku działań sankcjonowanych przez rząd. Może to być reakcja na wiele bodźców i nie zawsze jest nielegalne. Jednak jednym z kluczowych powodów ucieczki kapitału jest chęć uniknięcia płacenia podatków przez właściciela aktywów. Jak podsumowuje Nicholas Shaxson „Aby uciec przed zasadami, które ci się nie podobają, przenosisz swoje pieniądze gdzie indziej, za granicę”.²⁵

Druga zmiana polega na tym, że obecnie, w naszym wysoce zdigitalizowanym i zinformatyzowanym świecie, KTN mogą prowadzić swoją działalność w jurysdykcji, w której są obecne w niewielkim stopniu lub wcale.  Obowiązujące przepisy²⁶ mówią, że zyski przedsiębiorstwa mogą być opodatkowane w kraju innym niż ten, w którym znajduje się jego siedziba, tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo jest tam fizycznie obecne. Jednakże często nie ma to miejsca w przypadku wartości niematerialnych i prawnych, na przykład własności intelektualnej. Co więcej, kraj, w którym znajduje się siedziba główna danej firmy, na przykład kraj A i globalna siedziba główna Tech Company Inc, nie ma tendencji do opodatkowania dochodów z działalności zagranicznej tej firmy, ponieważ zakłada, że kraj, w którym firma działa, czyli kraj B, otrzyma podatek. Jednakże nie zawsze tak jest, w szczególności w przypadku dóbr niematerialnych.

Unikanie opodatkowania przedsiębiorstw w krajach Globalnego Południa

Nazywanie krajów, które cierpią z powodu unikania podatków, “biednymi” nie odzwierciedla dokładnie sytuacji. Często są one bogate w zasoby, ale ubogie w dochody z powodu wykorzystywania globalnych zasad w celu unikania podatków. Nie są one z natury biedne; zamiast tego stały się biedne. Raport OECD z 1998 r. “Szkodliwa konkurencja podatkowa: wyłaniający się problem globalny” (ang. „Harmful Tax Competition: An Emerging Global Issue”)²⁷, przypisuje się, że po raz pierwszy kwestia unikania podatków znalazła się w agendzie politycznej. Pokazując, jak bogate osoby i korporacje międzynarodowe są faworyzowane przez państwa, które konkurują o bezpośrednie inwestycje zagraniczne (FDI), OECD ostrzegła, że może to wpłynąć na suwerenność podatkową państw. Może to “osłabić krajowe bazy podatkowe”, “zmienić strukturę opodatkowania” i “utrudnić stosowanie progresywnych stawek podatkowych i osiągnięcie celów redystrybucyjnych”.²⁸

Unikanie podatków kosztuje kraje rozwijające się więcej niż otrzymują w ramach pomocy. MFW szacuje, że długofalowa utrata dochodów krajów rozwijających się z tytułu unikania płacenia podatku od osób prawnych wynosi 200 miliardów dolarów²⁹. Podatek od osób prawnych jest w tych krajach bardziej istotny niż w krajach Globalnej Północy, ponieważ w krajach Globalnego Południa duża część populacji nie zarabia wystarczająco dużo, aby zarobić na podatek. Gdyby KTN płaciły podatek w tych krajach, mogłoby to zrobić ogromną różnicę. Na przykład w Zambii, służby publiczne straciły około 27 milionów dolarów w wyniku unikania płacenia podatków przez producenta cukru Zambia Sugar i przyznanych mu specjalnych ulg podatkowych. To wystarczająco dużo pieniędzy, aby 48 000 zambijskich dzieci mogło pójść do szkoły. W „krajach o niższych dochodach” straty podatkowe stanowią równowartość prawie 52% ich łącznych budżetów na zdrowie publiczne”³⁰.