„Uważamy, że na dług należy patrzeć z punktu widzenia jego pochodzenia. Początki długu wywodzą się z początków kolonializmu. Ci, którzy pożyczają nam pieniądze, to ci sami, którzy nas wcześniej skolonizowali. To ci, którzy kiedyś zarządzali naszymi państwami i gospodarkami”.
– Thomas Sankara, były prezydent Burkina Faso (1987)
Dekady systemu Bretton Woods
W latach 80-tych XX wieku nastąpił pierwszy powszechny globalny kryzys spowodowany długiem państwowym. Zrozumienie korzeni tego kryzysu wymaga zbadania, jak rozwijały się gospodarki, które znalazły się w kryzysie.
Po II wojnie światowej, wstrząs, jakiego świat doświadczył od 1914 roku, sprawił, że zwyciężyły propozycje bardziej stabilnego międzynarodowego porządku gospodarczego. Instytucje Bretton Woods zostały utworzone w 1944 roku, przy czym Międzynarodowy Fundusz Walutowy miał na celu utrzymanie stabilności waluty i w razie potrzeby pełnienie funkcji pożyczkodawcy ostatniej instancji, a Bank Światowy utworzono w celu udzielania pożyczek rozwojowych krajom o niższych dochodach. Osiągnięto również porozumienie w sprawie powiązania wartości dolara amerykańskiego z ceną złota. Wraz z szeregiem innych wydarzeń politycznych i gospodarczych, środki te z powodzeniem zapewniły bezprecedensowy wzrost jakości życia, praw pracowniczych i usług socjalnych w latach 1945-1970.
Pierwszy globalny kryzys spowodowany długiem państwowym
To powojenne porozumienie zaczęło się rozpadać, gdy na początku lat 70-tych XX wieku, Stany Zjednoczone oddzieliły swoją walutę od złota, pozwalając na większe wahania walut, a USA, i wkrótce potem inne bogate kraje, zaczęły usuwać istniejące restrykcje ograniczające swobodny przepływ pieniędzy na całym świecie. Ta liberalizacja przepływów kapitałowych zbiegła się w czasie z kryzysem naftowym lat 70-tych, podczas którego, kraje produkujące ropę naftową koordynowały cięcia jej produkcji, co z kolei zwiększało zyski. Zyski te zostały przelane na zachodnie banki i, zbiegając się z szybką deregulacją finansową w tym samym okresie, zostały wykorzystane do napędzania boomu kredytowego, który wywołał pierwszy poważny globalny kryzys spowodowany długiem państwowym.
W prawie wszystkich przypadkach, gospodarki te, w czasach kolonializmu, zostały rozwinięte tak, aby były silnie uzależnione od eksportu surowców – na warunkach wysoce korzystnych dla kolonizującej je potęgi. Poza niską „wartością dodaną” pod względem ekonomicznym, uzależnienie od eksportu towarów oznaczało również, że gdy ceny towarów na rynkach międzynarodowych spadały, gospodarki wielu krajów postkolonialnych były głęboko narażone. W niektórych krajach, kolonialne korzenie zadłużenia są jeszcze bardziej jaskrawe. Na przykład, po buncie niewolników i uzyskaniu przez Haiti niepodległości od Francji w 1804 r., Haiti zostało zmuszone do płacenia milionów złotych franków jako reparacji dla niewolników i zadośćuczynienie za ziemię, którą Francja „straciła” z powodu niepodległości, co zapoczątkowało dwa wieki długu.
W wielu krajach postkolonialnych od początku lat 80-tych nastąpił znaczny spadek cen surowców, który trwał prawie dwie dekady i odbił się dramatycznie na wielu gospodarkach postkolonialnych. Ich długi stawały się coraz trudniejsze do spłacenia. Spośród 57 krajów, które miały trudności ze spłatą długów w latach 80-tych, wszystkie były byłymi koloniami.
Nieustająca kampania prowadzona przez działaczy na rzecz sprawiedliwości w kwestii zadłużenia doprowadziła do umorzenia długów w niektórych najbiedniejszych krajach, od połowy lat 90-tych do dnia dzisiejszego. Kampania ta została nazwana inicjatywą na rzecz głęboko zadłużonych krajów ubogich (HIPC). Jednakże, kwota umorzonego długu była niewielka. A co ważniejsze, wiele warunków związanych z umorzeniem długów zepchnęło na gospodarki ten sam neoliberalny model, który przyczynił się do kryzysu zadłużenia.
Kryzys spowodowany długiem państwowym na Globalnej Północy
W 2003 roku, Ann Pettifor, ekonomistka zajmująca się problemem zadłużenia napisała artykuł zatytułowany „Nadchodzący pierwszy światowy kryzys zadłużenia”. Pettifor, czołowa ekonomistka pracująca na rzecz kampanii mającej na celu umorzenie zadłużenia krajów trzeciego świata w latach 90-tych XX wieku, twierdziła, że najbogatsze kraje świata, w szczególności Stany Zjednoczone, wykazywały wszystkie główne oznaki nadchodzącego kryzysu zadłużenia.
W 2008 roku okazało się, że miała rację. Gdy amerykański rynek kredytów wysokiego ryzyka (subprime) zaczął się rozpadać, bank Lehman Brothers upadł w 2008 roku. Wkrótce, banki w najbogatszych krajach świata zaczęły zabiegać o gwarancje od rządów, aby uniknąć upadku. W krajach takich jak Irlandia, rząd gwarantował spłatę wszystkich długów głównych banków, w tym długów komercyjnych, co oznacza, że wszelkie straty były przenoszone z prywatnych udziałowców na obywateli państwa.
Nacjonalizacja długu bankowego doprowadziła do gwałtownego wzrostu długu państwowego w wielu bogatych krajach. W ciągu następnych kilku lat, stało się jasne, jak wiele nieściągalnych długów zostało znacjonalizowanych, a kraje takie jak Irlandia stanęły przed perspektywą braku możliwości spłacenia gwarantowanych długów bankowych. Zamiast nie spłacać tych długów, rząd irlandzki zwrócił się do MFW, KE i innych pożyczkodawców o udzielenie pożyczek na łączną kwotę 67,5 mld euro. Pożyczki zostały udzielone na rygorystycznych warunkach, narzucających krajowi surowe oszczędności – co, jak przyznał sam MFW, spowolniło ożywienie gospodarki.
Nowy kryzys zadłużenia
Od 2010 r., zarówno dług państwowy, jak i dług prywatnych przedsiębiorstw osiągnęły nowe rekordowe poziomy na całym świecie. Znaczną część tego wzrostu zadłużenia można przypisać wielkiemu kryzysowi finansowemu po 2008 roku. Po 2008 r. rządy wielu bogatych krajów zdecydowały się na nacjonalizację długów prywatnych korporacji i banków. Ponadto, polityka „luzowania ilościowego” (QE od “Quantitative Easing”) prowadzona przez Europejski Bank Centralny, Rezerwę Federalną USA i inne banki centralne uwolniła 11 bilionów dolarów do gospodarki światowej poprzez luzowanie ilościowe – skutecznie zwiększając dług publiczny, aby wykupić dług korporacyjny – i zapewnić tym korporacjom gotówkę. Nie było dużej kontroli nad sposobem wykorzystania uwolnionej w tej sposób gotówki, a większość środków została pożyczona krajom na Globalnym Południu, które są teraz narażone na korporacyjnych pożyczkodawców.
Czynniki te łącznie sprawiły, że roczne pożyczki dla krajów Globalnego Południa wzrosły ponad dwukrotnie, ze 185 miliardów dolarów w 2007 roku do 452 miliardów dolarów w 2018 r. Zmienił się również profil pożyczkodawców, przy czym ponad 55% wszystkich odsetek zapłaconych przez kraje Afryki Subsaharyjskiej od długu państwowego trafia do pożyczkodawców prywatnych (których stopy procentowe są znacznie wyższe). Wzrost pożyczek prywatnych naraża kraje na wahania międzynarodowych walut i rynków obligacji, co oznacza, że wraz ze spiralą zadłużenia na Globalnym Południu wzrasta również narażenie na nadchodzący globalny kryzys finansowy.
A na Globalnym Południu, zamiast wykorzystać ten nowy dług do inwestowania w rozwój gospodarczy lub w osiąganie celów zrównoważonego rozwoju, jak wskazują dowody, wiele razy nowy dług był po prostu wykorzystywany do spłaty istniejących, rosnących długów.
W ciągu ostatniej dekady, zadłużenie w gospodarkach o niższych dochodach wzrosło z średnio ponad 40% PKB do 49% w 2019 r. – co oznacza, że poziom zadłużenia w krajach ubogich znacznie przewyższa wzrost w gospodarce realnej. Tymczasem, w ciągu ostatnich pięciu lat, liczba krajów o wysokim ryzyku kryzysu zadłużenia lub już zagrożonych zadłużeniem wzrosła z 37 do 51.
W latach 2010-2018, spłaty długu zagranicznego jako odsetek dochodów rządowych wzrosły o 83 % w krajach o niskich i średnich dochodach, z średnio 6,71% w 2010 r. do średnio 12,56 % w 2018 r. W szczególności, w Afryce Subsaharyjskiej, odsetek dochodów rządowych przeznaczonych na płatności z tytułu obsługi zadłużenia zagranicznego wzrósł ponad dwukrotnie, z 4,56% w 2010 r. do 10,8% w 2018 r.
Ten narastający kryzys zadłużenia został dodatkowo spotęgowany przez pojawienie się pandemii Covid19. Eurodad szacuje, że moratorium na spłatę długów na lata 2020-2021 dla 69 krajów o niskich dochodach, które są w jakiś sposób zagrożone zadłużeniem, może uwolnić dowolną kwotę do wysokości 50,4 miliarda dolarów dodatkowych środków na walkę z epidemią Covid19.3 Tymczasem, w miarę wzrostu potrzeb finansowych na łagodzenie zmian klimatu i przystosowanie się do nich, pełne dwie trzecie środków dostępnych dla krajów o niskich dochodach na walkę ze zmianami klimatu ma formę pożyczek, co dodatkowo zwiększa bańki zadłużenia. Spadające ceny surowców pogłębiają kryzys.
