1. Dług: krótkie wprowadzenie dla dorosłych osób uczących się

Każdego roku, kraje Globalnego Południa wydają 300 miliardów dolarów na spłatę zadłużenia.¹ Dług powoduje ubóstwo w krajach nim dotkniętych i narusza prawa gospodarcze, społeczne i kulturalne. Niniejsze wprowadzenie opisuje jak dochodzi do kryzysów zadłużenia, dlaczego dług jest kwestią sprawiedliwości i co należy zmienić, aby osiągnąć sprawiedliwość w kwestii zadłużenia.

Komu należne są pieniądze i kto kontroluje globalne finanse?

Kraje pożyczają pieniądze od innych krajów (pożyczki dwustronne), instytucji wielostronnych (np. MFW, Banku Światowego, Afrykańskiego Banku Rozwoju) oraz prywatnych pożyczkodawców (np. banków i funduszy komercyjnych). Pożyczkodawcy mają pozycję dominującą przy ustalaniu zasad i definicji dotyczących kwestii zadłużenia, zwłaszcza Międzynarodowe Instytucje Finansowe (MIF), Bank Światowy i MFW. 

1. Bank Światowy

Cel: Położenie kresu skrajnemu ubóstwu i zwiększenie wspólnego dobrobytu

Działania: Udzielanie pożyczek na konkretne projekty, na określonych warunkach lub z rekomendacjami, dla krajów Globalnego Południa.

2. MFW (Międzynarodowy Fundusz Walutowy)

Cel: Stworzenie globalnej stabilności finansowej i zrównoważonego wzrostu gospodarczego

Działania: Udzielanie pożyczek krajom, które mają kłopoty finansowe. Pożyczki MFW są objęte ścisłymi warunkami.

Władza i podejmowanie decyzji w Banku Światowym i MFW

189 krajów jest członkami Banku Światowego, a 190 krajów jest członkami MFW. Irlandia jest członkiem obu. Zarówno w MFW, jak i w Banku Światowym, siła głosu każdego kraju jest powiązana z rozmiarem jego gospodarki i kwotą wpłacaną do instytucji. Oznacza to, że zarówno Bank Światowy, jak i MFW są kontrolowane przez najbogatsze kraje świata. Kraje Globalnego Południa, które pożyczają najwięcej, mają najmniej do powiedzenia przy podejmowaniu decyzji. Prezes Banku Światowego jest zawsze Amerykaninem, a prezes MFW jest zawsze Europejczykiem. Bank Światowy i MFW współpracują ze sobą. Rząd często musi zgodzić się na warunki MFW w zakresie dostosowania swoich polityk, zanim będzie mógł otrzymać pomoc lub pożyczkę z Banku Światowego i vice versa.

Dług to kwestia sprawiedliwości

Dług bezprawny obejmuje pożyczki, które

• Wykorzystują słabość lub zubożenie pożyczkobiorcy
• Są na tyle niezrównoważone, że ich spłata narusza prawa człowieka, uniemożliwiając państwu wywiązywanie się z obowiązków / zaspokajanie podstawowych aspektów praw ekonomicznych, społecznych i kulturalnych
• Zostały przyznane na ewidentnie bezużyteczne projekty lub na projekty o zawyżonych kosztach
• Wyrządziły szkodę ludziom lub środowisku

Dług haniebny opisuje pożyczki

• Udzielane despotycznej władzy lub autorytarnemu reżimowi
• Udzielane przez wierzyciela, który wiedział (lub powinien był wiedzieć), że pieniądze nie zostaną wykorzystane z korzyścią dla ludzi
• Wykorzystywane wbrew interesom ludności, na przykład w celu finansowania reżimów wojskowych, które odmawiają ludziom ich podstawowych praw.

Wpływ zadłużenia na społeczności

Pieniądze na spłatę zadłużenia są przekierowywane z usług o kluczowym znaczeniu. W przypadku niektórych krajów, spłaty zadłużenia stanowią tak dużą część budżetu, że nie ma wystarczającej ilości pieniędzy na odpowiednie finansowanie podstawowych usług. W 2019 r. 64 kraje wydawały więcej na spłatę zadłużenia niż na opiekę zdrowotną, 45 krajów wydało więcej na spłatę zadłużenia niż na ochronę socjalną, a 24 kraje wydały więcej na spłatę zadłużenia niż na edukację publiczną.

Kiedy kraje znajdują się w stanie kryzysu gospodarczego lub na jego krawędzi, zwracają się do MFW po pożyczkę. Pożyczki MFW wiążą się ze spełnieniem warunków politycznych i gospodarczych. MFW twierdzi, że spełniając te warunki, rząd uczyni gospodarkę swojego kraju bardziej stabilną. Jednak historia pokazała, że kiedy rządy wdrożyły warunki MFW w zakresie polityk, kraj nie stał się bardziej stabilny finansowo. Warunki pożyczek udzielanych przez MFW nie służyły zachowaniu równości. Warunki te obejmowały obcięcie budżetu publicznego poprzez zmniejszenie świadczeń socjalnych, w tym emerytur, zamrożenie lub zmniejszenie płacy minimalnej, podniesienie cen podstawowych produktów za pomocą podatku VAT oraz ograniczenie praw związków zawodowych. Takie „programy dostosowania strukturalnego” zwiększają ubóstwo i nierówności oraz podważają demokrację, ponieważ ważne zmiany w zakresie polityki pochodzą od pożyczkodawcy, a nie od demokratycznie wybranego rządu.

Krótka historia kryzysów zadłużenia.

Od lat 40-tych do 60-tych XX wieku, kraje Globalnego Południa uniezależniły się od kolonialnych rządów. Te nowe niepodległe państwa pozostały ze słabymi gospodarkami i musiały pożyczać pieniądze. Bogate kraje udzielały im pożyczek, często nieodpowiedzialnie.

W latach 70-tych XX wieku, ze względu na wzrost cen ropy naftowej, w zachodnich bankach zdeponowano wiele pieniędzy a banki inwestowały te pieniądze w udzielanie pożyczek krajom Globalnego Południa. Pod koniec lat 70-tych, oprocentowanie kredytów wzrosło (ponad dwukrotnie w latach 1979-1982). W tym samym czasie, spadły ceny towarów, którymi handlują kraje Globalnego Południa. Utrudniało to spłatę pożyczek.

W latach 80-tych XX wieku, globalna recesja oznaczała, że pożyczkodawcy z bogatych krajów chcieli ściągać długi. Kraje Globalnego Południa nie były w stanie spłacić tych pożyczek prywatnym bankom, więc MFW i Bank Światowy udzieliły im więcej pożyczek. Pożyczki zostały udzielone na surowych warunkach, zwłaszcza w zakresie mniejszych wydatków na usługi publiczne, takie jak opieka zdrowotna i edukacja, zwanych „programami dostosowania strukturalnego”. Miało to tak niszczący wpływ, że doprowadziło do nazwania lat 80-tych „straconą dekadą rozwoju”.

W 2008 roku, wraz z globalnym krachem finansowym, kryzys zadłużenia dotarł do krajów Globalnej Północy.

Sprawiedliwość w kwestii zadłużenia 

Ruch dla sprawiedliwości w kwestii zadłużenia sięga lat 70-tych XX wieku, kiedy ludzie na całym świecie, w tym, w Argentynie, Egipcie, Kostaryce i Afryce Południowej, protestowali przeciwko wpływowi MFW na ich kraje. W latach 80-tych i 90-tych, międzynarodowy ruch wzywający do umorzenia długów nadal się rozwijał. Pod koniec lat 90-tych, petycja „Jubileusz 2000” zebrała ponad 24 miliony podpisów. Dzisiaj, ruch nadal naciska na inicjatywy wspierające sprawiedliwość w kwestii zadłużenia, w tym: 

• Oparty na ONZ mechanizm na rzecz rozwiązania problemu zadłużenia: niezależny, międzynarodowy, prawnie wiążący mechanizm negocjowania umorzenia długów bezprawnych i niespłacalnych.
• Audyty zadłużenia: zarówno audyty przeprowadzane przez rząd, jak i przez niezależnych obywateli w celu zbadania warunków, celu, faktycznego wykorzystania i wpływu tych pożyczek.
• Utworzenie międzynarodowej grupy zadaniowej ds. walki z bezprawnym długiem historycznym.
• Anulowanie długów, które są bezprawne, haniebne.
• Położenie kresu politykom, które zwiększają liczbę udzielanych pożyczek. W szczególności, wykorzystywanie dotacji, a nie pożyczek na zarządzanie kosztami zmian klimatycznych.